PO CO NAM NADZIEJA?

Jej znaczenie dostrzegamy, gdy zmagamy się z przeciwnościami losu. Nadzieja, to oczekiwanie, że cokolwiek się wydarzy, zakończy się dla nas pomyślnie. Przeświadczenie, że nasze życie ma sens, a świat jest nam zazwyczaj przychylny.  

Nadzieja towarzyszy każdemu człowiekowi od urodzenia aż do śmierci, przenika ludzką świadomość, towarzyszy naszemu codziennemu doświadczeniu. Terminowi nadzieja, od starożytności aż po czasy współczesne, poświęcono wiele dociekań i refleksji filozoficznych, przeprowadzono liczne seminaria i konferencje na temat jej znaczenia i roli w życiu człowieka. Termin ten wszedł na stałe do języka medycyny, psychologii, psychiatrii, psychoterapii, psychoanalizy, socjologii a nawet prawa. Nadzieja, jest obok wiary i miłości jedną z najważniejszych kategorii teologicznych.

Tym, co wyróżnia człowieka w przeciwieństwie do wszelkich istot niższego rzędu, jest nadzieja. Leży ona poza granicami ludzkiego poznania empirycznego, lecz przynależy do struktury osobowości człowieka

 

CZYM JEST NADZIEJA?

Nadzieja to oczekiwanie, że uda nam się zrealizować własne cele, za każdym razem, gdy staniemy przed jakimś wyzwaniem.

Nadzieja towarzyszy człowiekowi w dążeniu do spełnienia czegoś, co jest niezbędne i konieczne dla ludzkiej egzystencji. Przeciwdziała ona poczuciu beznadziei i pustki, utraty cennych wartości. Nadaje naszemu życiu wymiar transcendentalny, jest drogą poszukiwania sensu i spełnienia. Brak nadziei prowadzi człowieka do rozpaczy i utraty poczucia wpływu na swoje życie. Nadzieja pozwala nam przetrwać i przejść najtrudniejsze momenty życia. Wyzwalania w sobie nadziei zdaniem filozofów wymaga sporej odwagi.

Trudno opisać nadzieję w sposób jednoznaczny. Udanych prób jej opisowego zdefiniowania podjęła się psychologia. Nadzieja realizuje się poprzez świat wartości, ku którym dążymy, jest układem wzajemnych relacji, które decydują o jej indywidualnym i niepowtarzalnym charakterze w przypadku każdego człowieka.

Postawa nadziei przejawia się w takiej interpretacji zdarzeń, która źródeł niepowodzeń upatruje w przyczynach o krótkotrwałym charakterze, ograniczonym zasięgu i obiektywnej przyczynie. Nadzieja to nie tylko lepsze samopoczucie. To szansa na lepszy bieg zdarzeń w związku z oczekiwaniem pozytywnego rezultatu.

Nadzieja jest bardzo silnie powiązana z odpornością psychiczną i zdolnością podnoszenia się po niepowodzeniach czy wzrastania po traumach.

Na poziomie psychologii nadzieja jest oczekiwaniem na wymarzony wynik lub reakcją na niekorzystny wynik wydarzenia mający nastąpić w przyszłości. Odnosi się do wydarzeń, które nie dobiegły jeszcze końca i odnosi się do czegoś, co ma nastąpić w przyszłości i ma się wkrótce zrealizować (Zavalloni). To oczekiwanie, że jesteśmy w stanie zrealizować własne cele, które pojawiają się, gdy człowiek staje przed jakimś wyzwaniem (Trzebińska).

Dla psychologów humanistycznych i psychologów pozytywnych, nadzieja jest wartością naczelna. Psychologia humanistyczna podkreśla ogromne znaczenie potrzeby rozwoju i samorealizacji człowieka. Aby je zaspokoić człowiek musi wykorzystać wszystkie swoje możliwości intelektualne, emocjonalne, w tym nadzieję. Nadzieja pomaga realizować nasze cele i marzenia, pobudza do działania, pozwala pokonywać przeszkody.

 

PSYCHOLOGIA POZYTYWNA

Psychologia pozytywna traktuje nadzieję jako jeden z ważniejszych obszarów ludzkiego funkcjonowania, wartość, która pozwala ludziom rozwijać swój potencjał i spełniać się w życiu. Na jej gruncie powstało mnóstwo ciekawych badań dotyczących wpływu nadziei na różne obszary naszego życia. Nadzieja pozwala nam oczekiwać, że uda nam się zrealizować cele, w obliczu wyzwań jakie przed nami stoją.

Do pewnego momentu nadzieja traktowana była jako złożona emocja pozytywna. Obecnie odwołuje się do jej poznawczego charakteru, traktując aspekt afektywny jako skutek uboczny. Często opisywana jest na poziomie optymizmu poznawczego.

Według twórcy psychologii pozytywnej, Martina Seligmanna, nadzieja to optymistyczny styl atrybucji, czyli interpretacji zdarzeń, polegający na wyjaśnianiu przez nas zdarzeń jako skutku działania czynników zewnętrznych, o nietrwałym charakterze, specyficznych dla danej sytuacji. Wg. Snydera, nadzieja zawiera się w korzystnym przewidywaniu przyszłości i wymaga współwystępowania dwóch przekonań: przekonania, że realizacja naszego celu jest możliwa, oraz przekonania, że potrafimy tego dokonać. Człowiek, który żywi nadzieję, że w przyszłości osiągnie doniosły cel, musi otworzyć się na to, co czeka go w przyszłości i przewidzieć pewne stany, musi ocenić pewne prawdopodobieństwo wystąpienia pomyślnych zdarzeń, musi uruchomić całą kaskadę myśli, wyobrażeń czy skojarzeń.

Każde przekonanie o osiągnięciu celu jest nasycone emocjami. Wpływają one na to, jak atrakcyjnym jest dla nas cel, do którego dążymy, wywołują w nas zadowolenie, pobudzają do działania oraz motywują. Nadzieja jest w głównej mierze skoncentrowana na przeszłości, w której gromadziliśmy doświadczenie, dzięki któremu wiemy, jak zachować się w sytuacji zagrażającej, oraz teraźniejszości, która decyduje o przyszłych planach. Nadzieja, to nie tylko my sami i co w nas, ale także inni ludzie, którzy nas wspierają i którzy oczekują naszego wsparcia.

 

NADZIEJA I CHOROBA

Według koncepcji Kozieleckiego istnieje nadzieja pasywna, kiedy nie podejmujemy żadnego działania oraz nadzieja aktywna, kiedy jesteśmy przekonani o swojej kompetencji i próbujemy osiągać cel.

Bardzo ciekawej próby opisania nadziei podjął się Erikson, według którego, “Nadzieja podstawowa” charakteryzowana jest dwoma przekonaniami, które żywimy, mianowicie, że w świecie panuje ład i porządek oraz że jest on przychylny ludziom. Pierwsze przekonanie to wiara w to, że istnieje w świecie pewien porządek, celowość, regularność. Pomimo chwil nieufności i zwątpienia, których wszyscy doświadczamy, to generalne przekonanie, że wszystko ma sens. Wpływ nadziei podstawowej na nasze życie, uwidacznia się szczególnie w sytuacjach, które burzą dotychczasowy ład i porządek. Takim wydarzeniem może być np. choroba nowotworowa. Siła nadziei podstawowej jaką przejawia pacjent, może być predykatorem tego, jak jednostka poradzi sobie w sytuacji trudnej i wymagającej. Czy rozpocznie walkę z chorobą, czy się jej podda.

 

KRYZYS ZRÓDŁEM NADZIEI

Zdaniem psychologów, nadzieja kształtuje się około pierwszego roku życia i jest „szczególnym przeświadczeniem jednostki o dwóch ogólnych i powiązanych ze sobą właściwościach świata: że jest on uporządkowany i sensowny oraz że jest generalnie przychylny ludziom”. Nadzieja pozwala na interpretowanie i przewidywanie zdarzeń. Według Eriksona siłą napędową rozwoju człowieka są kryzysy, które są punktem zwrotnym w naszym życiu, wywołują niepokój i konflikt, ale jednocześnie dają nam szansę, na zdobycie nowych kompetencji, dzięki którym możemy lepiej adaptować się do rzeczywistości. Sposób w jaki przechodzimy kryzys, jest sprawą indywidulną i zależy od naszych zasobów energii, tego czy możemy liczyć na wsparcie innych, od doświadczenia płynącego z wcześniejszych kryzysów. Każdy okres rozwojowy człowieka jest zależny od poprzednich i w pewnym sensie przygotowuje nas do kolejnych. E. Erikson wprowadził pojęcie siły witalnej, która jest rezultatem pomyślnego zakończenia każdego rozwiązanego kryzysu danego okresu rozwojowego. Jako pierwsza, najbardziej podstawowa oraz najtrwalsza z sił witalnych powstaje cnota nadziei. Poziom nadziei podstawowej traktowany jest jako ważny czynnik osobowościowy.

 

MOC NADZIEI

Nadzieja podstawowa umożliwia nam reagowanie na sytuacje nowe i sytuacje rozpadu dotychczasowego ładu. W sytuacjach nowości, nadzieja podstawowa zwiększa gotowość do podejmowania nowych wyzwań i budowania nowego ładu. Nadzieja podstawowa wpływa na umiejętność adaptacji w nowym środowisku bardziej nawet niż optymizm i wiara we własne możliwości oraz osobiste kompetencje. Nadzieja odgrywa dużą rolę w sytuacji straty i rozpadu dotychczasowego ładu w życiu jednostki. Pozwala na szybsze i łagodniejsze przezwyciężanie kryzysu oraz ukształtowanie się postawy konstruktywnej, dążącej do zbudowania nowego porządku. Taka nadzieja stanowi względnie stałą strukturę osobowości człowieka.

Podstawy nadziei kształtują się we wczesnym dzieciństwie, ale jej poziom zmienia się nieustannie w ciągu całego życia. Poziom nadziei zmienia się w zależności od przełomowych wydarzeń w naszym życiu, które mogą zwiększać, jak i zmniejszać poziom nadziei podstawowej. Badania pokazują, że osoby o większym poziomie nadziei w sytuacji straty rzadziej się wycofują, a w przypadku niepowodzenia częściej przyjmują strategię zadaniową.

Nadzieja wpływa na pozytywność myślenia o sytuacji i pozytywność emocji wobec sytuacji. Jednak w przypadku podejmowania i realizacji decyzji (behawioralna reakcja na stratę) istotny jest zarówno poziom nadziei, jak i poziom wiary we własny sukces”. Wysoki poziom nadziei podstawowej korzystnie wpływa na powodzenie psychoterapii, a także „ułatwia przezwyciężenie kryzysu tożsamości wywołanego odrzuceniem przez osoby bliskie. Ludzie z wysokim poziomem nadziei podstawowej łatwiej budują nową tożsamość. Wyższy poziom nadziei wpływa również pozytywnie na rozwojowe konsekwencje sytuacji trudnych, na umiejętność konstruktywnego wyciągania wniosków z niepowodzeń, dokonywania reorganizacji podejmowanych działań5. Im niższy poziom nadziei podstawowej, tym bardziej można sugerować istnienie kryzysu nadziei. Natomiast niski poziom nadziei podstawowej wiąże się często z lękiem, objawami somatycznymi i depresją. Nadzieja rozumiana jako wielowymiarowa dyspozycja psychiczna nie obejmuje jedynie wiary, iż „rzeczy będą układały się pomyślnie”. Odnosi się ona przede wszystkim do nieprzemijającej pewności i wartości – transcendującej człowieka i przekraczającej śmierć.

 

NADZIEJA A OPTYMIZM

Badania wskazują, że optymizm wiąże się z wysoką jakością życia. Chroni przed doświadczeniem intensywnego stresu w niesprzyjających warunkach i pomaga w skuteczniejszym radzeniu sobie.  Takie zależności wykazane zostały w wielu powtarzających się badaniach. Zwłaszcza w sytuacjach choroby, a także życiowych klęsk i niepowodzeń. Istnieje bardzo silna korelacja pomiędzy optymizmem a osiągnięciami, wynikami w nauce szkolnej i na studiach, sukcesami sportowymi. Także, w obszarze rozwoju osobistego i zadowolenia z życia.

Nadzieja, ma też ogromne znaczenie w obszarze zdrowia fizycznego. Przyczynia się do zdrowego stylu życia, aktywnej postawy wobec leczenia i własnego zdrowia, sprzyja rozwijaniu zdrowych nawyków.

Niektórzy podnoszą fakt, że optymistyczne myślenie może wpływać na brak realizmu w ocenie własnej choroby. Optymizm nie oznacza jednak ignorancji dla faktów. To raczej pozytywne nastawienie, aktywna otwarta postawa, poczucie wpływu i realizm.

 

Nadzieja jest i powinna być podstawowym doświadczeniem człowieka. W niej wyraża się nasze człowieczeństwo. Bez niej nie moglibyśmy prawdziwie kochać i stawiać czoła naszemu życiu.

Autor: A. Nowińska

źródła:

Andrzej Michał de Tchorzewski, Nadzieja – cnota usprawniająca jakość życia współczesnego człowieka.

Ewa Trzebińska, Psychologia pozytywna