PSYCHOWZROCZNOŚĆ – D. SIEGEL

Nasze umysły dają nam niemal nieograniczone możliwości. Dzięki neuroplastyczności, możemy zmieniać nasze mózgi do późnej starośći. Psychowzroczność pozwala sterować tym procesem, jest szansą na lepsze  rozumienie siebie i innych. 

DANIEL SIEGEL – „PSYCHOWZROCZNOŚĆ”

Każdy z nas posiada własny mentalny świat, pełen myśli, emocji, wspomnień, marzeń, opinii, przekonań. W tym świecie są też nasze rozczarowania, smutki i lęki. Umiejętność dostrzegania tego świata to psychowzroczność. Termin psychowzroczności wprowadza do psychologii dr Daniel Siegel, autor książki o tym samym tytule. Daniel Siegel jest lekarzem, profesorem psychiatrii klinicznej na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles, zajmującym się dziećmi, nastolatkami i dorosłymi, autorem i współautorem wielu znakomitych książek, takich jak Burza w mózgu nastolatka, Mózg na tak, Potęga obecności, Zintegrowane dziecko. Dr Siegel jest także dyrektorem Mindsight Institute (Instytut Psychowzroczności), centrum edukacji w obszarze neurobiologii interpersonalnej, absolwentem Harwarda, członkiem zarządu tamtejszego Ośrodka Badań Świadomości Umysłowej.

Teoria psychowzroczności opisuje charakterystyczną dla mózgu zdolność do rozumienia oraz empatii. Orientacja we własnym wewnętrznym świecie emocji oraz poznanie własnego umysłu jest ogromnie ważne dla naszego optymalnego działania. D. Siegel jako niezwykle utalentowany klinicysta, o ogromnym wyczuciu i wrażliwości opisuje tajniki życia ludzkich umysłów, mózg i jego działanie, podpowiadając ludziom w praktyczny sposób, jak korzystać z wiedzy neurobiologicznej.

„Psychowzroczność jest fundamentem wszystkiego co mamy na myśli, gdy mówimy o naszej inteligencji emocjonalnej”. D. Siegel

Dzięki psychowzroczności możemy przekroczyć reaktywne pętle emocjonalne, zbadać nasze procesy myślenia, odczuwania i działania. Dzięki najnowszym odkryciom neurobiologii wiemy, że nasze emocjonalne i umysłowe przemiany pozostawiają ślady w naszym mózgu. Zrozumienie tych procesów oraz podstawowych zasad funkcjonowania mózgu, pozwala w pełni zrozumieć siebie.

Daniel Siegel w swojej książce „Psychowzroczność”, podpowiada rodzicom jak wychowywać swoje dzieci, aby rozumiały swoje wewnętrzne życie. Podpowiada, jak nie przegapić najważniejszego okresu w życiu dziecka, czyli okresu dzieciństwa. Zdaniem badaczy, okres dzieciństwa, to okres szczególnie krytyczny w życiu człowieka, czas, w którym kształtują się nasze najważniejsze nawyki oraz emocjonalna pamięć. Współczesna psychologia przykłada ogromną wagę do dzieciństwa i rodzaju relacji jakie budujemy ze swoimi dziećmi. Rodzice mają ogromną moc kształtowania mózgów swoich dzieci, poprzez wpływanie na ich obwody neuronalne. Wzajemnie dostrojone relacje rodziców i dzieci, budują podwaliny ich życia emocjonalnego i elementarnego poczucia bezpieczeństwa. Istnieje mnóstwo badań, które wskazują, że inteligentne emocjonalnie dzieci lepiej radzą sobie ze stresem, w relacjach z rówieśnikami, w osiąganiu szkolnych wyników.

 

SPOŁECZNE I EMOCJONALNE PROGRAMY SZKOLNE

W Stanach Zjednoczonych stworzono ponad 300 Programów Społecznego i Emocjonalnego Uczenia się, które są włączone do programu nauczania. Dzięki nim, dzieci rozwijają zdolności rozpoznawania i rozumienia swoich emocji, adekwatnego reagowania, radzenia sobie w trudnych sytuacjach, motywacji, panowania nad impulsami, rozwiązywania konfliktów, wytrwałości.

Wśród tych programów na uwagę zasługują:

Program Rozwoju Społecznego dla szkół publicznych w Connecticut. Uczniowie korzystają z 25-50 godzin ustrukturyzowanych zajęć lekcyjnych. Badanie wykazuję efektywność i widoczna poprawę w obszarze przemocy szkolnej i agresji (Shriver, 1999)

Program – Nauka o sobie (Self Science), który program zasadza się na 3 założeniach: nie ma myślenia bez uczuć, ani odczuwania bez myślenia, świadomość własnych doświadczeń zwiększa możliwość uczenia się, samowiedza jest częścią uczenia się. Uczniowie korzystają z 54 lekcji zogniskowanych wokół 10 celów, w tym: Nazywanie uczuć, Czym są Uczucia, Czytanie Mowy Ciała, Wzbudzanie Emocji, Źródła Emocji, Odpowiedzialność za Emocje. Dzieci uczą się o sobie mówić, o swoich uczuciach, potrzebach, uczą się brać pod uwagę inne perspektywy niż własna, ustalają priorytety swoich działań i celów.

Program Twórczego Rozwiązywania Konfliktów (RCCP, Nowy Jork), dla szkół publicznych radzenie sobie z konfliktem, różne perspektywy, szacunek dla siebie, i różnych kultur (wielokulturowość), kształtowanie świadomości w zakresie ich osobistego wpływu na swój los, i los ludzi wokół (klimat, polityka). Dzieci uczą się też jak rozpoznawać uprzedzenia, dyskryminację, wykluczenie. Co ciekawe, jednym z efektów takich programów, są lepsze wyniki dzieci w szkołach. (Aber, Brown i Henrich, 1999)

 

SAMOŚWIADOMOŚĆ

Samoświadomość i empatia, podobnie jak samokontrola i zachowania społeczne, są konieczne dla osiągnięcia życiowego sukcesu, w znaczeniu dobrego i szczęśliwego życia, pełnego sensu i znaczenia. Opanowanie tych umiejętności pozwala człowiekowi budować dobre relacje, włącznie z relacją ze sobą samym, osiągać cele i marzenia. Samoświadomość jest jedną z najważniejszych umiejętności człowieka. Nie jest tożsama z inteligencją ogólną czy kompetencjami. Można je wszystkie posiadać, a jednocześnie mieć bardzo niską świadomość siebie, swoich myśli, przekonań, nawyków, wartości czy uczuć. Samoświadomość oznacza odpowiedzialność wobec swojej wewnętrznej rzeczywistości. Bez uświadomienia sobie swoich emocji, trudno mieć na nie jakikolwiek wpływ. Emocje, choć pełnią w naszym życiu niezwykle ważną rolę, i dobrze nam zazwyczaj służą, przysparzają nam też wiele kłopotów, zwłaszcza gdy nami kierują, ulegamy wtedy emocjonalnym porwaniom. Najczęściej pod wpływem emocji dopuszczamy się najbardziej prymitywnych działań, których potem często żałujemy. Pod wpływem strachu, możemy wycofać się z realizacji ważnych dla nas celów. Pod wpływem złości, możemy kogoś zranić, a w konsekwencji stracić. Niektórzy z nas częściej niż inni.

Każdy z nas doświadczył, jak to jest, zrobić coś pod wpływem emocji a potem tego żałować. Dzięki naszym doświadczeniom, także emocjonalnym, uczymy się świata i samych siebie. Zrozumienie siebie, pomaga nam rozumieć innych ludzi.

 

CZYM JEST PSYCHOWZROCZNOŚĆ?

Psychowzroczność (mindsight) jest formą skoncentrowanej uwagi, dzięki której możemy obserwować nasz umysł oraz procesy w nim zachodzące. Innymi słowy, to umiejętność skupiania się na zjawiskach zachodzących w naszej głowie (myślach, emocjach, przekonaniach, doświadczeniach) i obserwacja ich bez oceniania i reagowania.

Można ją rozwijać poprzez doświadczenie, zmienia fizyczną strukturę mózgu, uczy, jak go integrować i dostrzegać.

Gdy człowieka odkrywa, że ma wpływ na swoje emocje i uczucia, buduje lepszą, bliższą relację ze sobą. Psychowzroczność jest zbiorem zdolności, które można praktykować i ćwiczyć, niezależnie od doświadczenia i dotychczasowego ich poziomu. Ważnymi umiejętnościami, stanowiącymi trzon psychowzroczności, są otwartość, obserwacja i obiektywność. Bez tych zdolności, nasz umysł i przeżycia w nim się pojawiające byłyby trudne do zaobserwowania. Otwartość, oznacza zdolność do przyjmowania wszystkiego, co się pojawia w naszym umyśle, bez jakichkolwiek oczekiwań i ograniczających przekonań. To obserwacja naszego wewnętrznego świata. Obiektywność, to umiejętność dopuszczania do siebie uczuć i myśli przy jednoczesnym pamiętaniu, że są one jedynie „wytworami” naszego umysłu, a nie ostateczną rzeczywistością. Dodatkowo, pozwala zauważyć, że nasze wewnętrzne przeżycia są ograniczone w czasie, mijają i nie stanowią istoty naszej tożsamości. Nie jesteśmy naszymi przeżyciami. My ich doświadczamy. Obiektywność, umożliwia zbudowanie dystansu do doświadczanych emocji.

 

CZY MOŻNA SIĘ JEJ NAUCZYĆ?

W jaki sposób psychowzroczność przydaje się w codziennym funkcjonowaniu?

– pomaga nie wpaść w pułapki procesów mentalnych,
– umożliwia nazwanie i poskromienie trudnych uczuć,
– ułatwia przekształcanie wewnętrznych doświadczeń.

Psychowzroczność jest formą wiedzy, którą każdy może pogłębiać, bez względu na swoje dotychczasowe doświadczenie. Dr Siegel podpowiada, jak stosować psychowzroczność do rozwiązywania problemów psychologicznych i międzyludzkich, począwszy od zaburzeń o charakterze lękowym, a skończywszy na utrwalonych schematach zachowań. Psychowzroczność nie jest czymś wrodzonym i można ją rozwijać. Jedni z nas rodzą się z większą zdolnością do odczytywania sygnałów własnego ciała i umysłu, inni mają w tym względzie więcej trudności. Kompetencje te można kształtować praktycznie przez całe życie. Celem jest zintegrowany mózg. Integracja pozwala nam zachować wolność i elastyczność. Dzięki niej poprawia się jakość naszego życia, zdrowie i dobrostan. Bez niej, łatwo utknąć w pętli uzależnienia, depresji i lęków.

Co istotne, nie chodzi o nadmierne koncentrowanie się na sobie, ale o zdrową uważność. Paradoksalnie, to właśnie dzięki tej uważności, przestajemy się na sobie obsesyjnie koncentrować. Wielu ludzi doświadcza siebie głownie na poziomie lęków. Czyż nie fantastycznie byłoby patrzeć na nasz mózg z emocją, ciekawością i zainteresowaniem?

 

NEUROBIOLOGIA INTERPERSONALNA

Koncepcja psychowzroczności jest ważnym elementem neurobiologii interpersonalnej. Opisuje znaczenie codziennych interakcji oraz przeżyć dla rozwoju i zmian zachodzących w naszym mózgu. Praktyka psychowzroczności ma moc zmiany połączeń w naszym mózgu. Istnieją mnóstwo badań dowodzące przebudowy sieci neuronalnych pod wpływem skupiania uwagi na określonych aktywnościach i obszarach naszego życia. Koncentracja na przeżyciach wewnętrznych, pobudza i stymuluje rozwój tych samych obwodów, które leżą u podstaw zachowań empatycznych i warunkujących dobre samopoczucie. Obszarem mózgu szczególnie ważnym dla psychowzroczności, jest środkowy obszar kory przedczołowej. Pełni on funkcję regulatora, kształtującego procesy zachodzące w organizmie, nadzorując pracę pnia mózgu. Dzięki niemu możemy się zastanowić, czy podejmiemy jakiekolwiek działanie. Odpowiada za empatię i sądy o charakterze moralnym i etycznym. Integruje także informacje dochodzące z różnych, oddalonych od siebie obszarów mózgu. Ćwiczenie umiejętności psychowzroczności, czyli koncentrowania się na własnych przeżyciach wewnętrznych, wiąże się z aktywnością właśnie w tym obszarze.

 

DZIECIŃSTWO – CZAS KSZTAŁTOWANIA NAWYKÓW

Psychowzroczność nie jest umiejętnością typu wszystko albo nic. Każdy człowiek przychodzi na świat z potencjałem do jej rozwijania. I uczy się jej, wraz ze zdobywanym doświadczeniem. Rodzice mogą ten rozwój wspierać albo hamować. Nie ma nic bardziej cennego dla dziecka niż świadomi swoich emocji rodzice. Dzieci uczą się podpatrując. Uczą się też traktować siebie tak, jak same są traktowane. Bardzo ważnym pojęciem w psychologii jest styl przywiązania rodzica do dziecka. Człowiek, podobnie jak inne gatunki ssaków naczelnych, w momentach niebezpieczeństwa, szuka ochrony w bezpiecznej figurze przywiązania, czyli dorosłym. Ciemność, głośne dźwięki czy zapowiadana rozłąka z matką, skłaniają dziecko do poszukiwania bliskości, zasadniczego zachowania przywiązaniowego.

Mary Ainsworth opisuje, cztery style przywiązania:

  1. Styl bezpieczny

Najbardziej powszechny i zdrowy styl przywiązania, tak zwany bezpieczny, obserwujemy u dzieci, które reagują pewnym stresem na separację od matki, cieszą się, kiedy matka wraca, traktują ją jako bezpieczną bazę do eksploracji przestrzeni zewnętrznej i generalnie preferują jednego opiekuna (choć wiemy również, że niemowlęta są w stanie tworzyć głębokie więzi z więcej niż jedną osobą).

  1. Styl nerwowo-ambiwalentny

Dzieci przejawiające styl nerwowo-ambiwalentny, często reagują nadmiernym stresem na zniknięcie matki, a jednocześnie okazują złość i gniew, kiedy wraca. Często są zalęknione, płaczliwe i niezdolne do samodzielnej eksploracji.

  1. Styl unikający

Styl przywiązania unikający, obserwujemy u dzieci, które mają silne poczucie odrzucenia przez matkę. W związku z tym nie szukają kontaktu z nią, nie ufają jej i uczą się radzić sobie z trudnościami samodzielnie.

  1. Styl zdezorganizowany.

Dotyczy dzieci, które traktują opiekuna jednocześnie, jako bezpieczną bazę i zagrożenie. Dziecko takie, szukając pocieszenia u rodzica, pozostaje pod wpływem sprzecznych bodźców, które jednocześnie każą szukać bliskości i unikać jej. Paradoks polega na tym, że odczuwana przez dziecko zależność od matki nie pozwala na ucieczkę. Zdezorganizowany wzorzec przywiązania rozwija się poprzez interakcje z rodzicami, których złość bądź przemoc budzą jawne przerażenie, ale także w kontakcie z rodzicami, od których dzieci wyczuwają przerażenie. Badaczka sugeruje, że ten rodzaj przywiązania może powstawać w interakcjach z opiekunami, którzy są przerażający, przerażeni bądź zdysocjowani. Dzieci o tym stylu przywiązania doświadczają „strachu bez wyjścia”.

 

KOŁO ŚWIADOMOŚCI D. SIEGLA

Nasz umysł można przedstawić jak koło rowerowe, z centralną piastą i szprychami rozchodzącymi się promieniście w stronę obręczy. Obręcz reprezentuje wszystko to, na co kierujemy swoją uwagę lub co trafia do naszej świadomości: nasze myśli, uczucia, marzenia i pragnienia, wspomnienia, spostrzeżenia świata zewnętrznego oraz doznania płynące z naszego ciała. Piasta stanowi umysłowe centrum, z którego świadomie odbieramy wszystko, co się wokół nas i w nas samych dzieje. W istocie odpowiada ona korze przedczołowej, która pomaga zintegrować mozg. Piasta reprezentuje część mózgu zarządczego, ponieważ tam właśnie zapadają decyzje. To także część mózgu, która pozwala nam zbudować głęboki kontakt ze sobą i z innymi. Tutaj mieści się nasza świadomość i z tego miejsca możemy kierować uwagę na różne punkty obręczy. Dzięki temu narzędziu dużo łatwiej jest śledzić swój umysł, i rozwijać psychowzroczność, zobaczyć, że to od nas zależy, czy chcemy poświęcać czas i uwagę na któremuś z miejsc na obręczy, czy zejść do piasty, miejsca, z którego widać pełen obraz, i zdecydować, gdzie chcemy skupić swoją uwagę. Jeśli doświadczamy lek, możemy skupiać swoja uwagę na obręczy, miejscom, które ten lek budują. Możemy też zejść do centrum, i zobaczyć, że jest parę innych miejsc, które nie budują naszego strachu, które mogą nas uspokoić. Z punktu na obręczy często pomijamy inne miejsca, które mogłyby nam pokazać nieco inny obraz, niekoniecznie budujący strach. Piasta pomaga zintegrować nam naszą pespektywę i umysł.

 

NEUROPLASTYCZNY MÓZG

Aby zrozumieć, dlaczego psychowzroczność otwiera przed nami tak ogromne możliwości, nie można pominąć neuroplastyczności. Możemy kierować naszą uwagę. Odkrycie tego bywa dla ludzi zaskakujące i uwalniające. Jeśli dodać do tego, że mózg jest niezwykle neuroplastyczny, możemy dzięki nasze uwadze, kształtować nasze ścieżki neuronalne, i budować nasz mózg.  Gdy kierujemy uwagę ku nowym sprawo, budujemy nowe doświadczenie i budujemy nasze mózgi, zmienią się ich struktura. Nasze doświadczenie odpalają sieć neuronów, które zostają pobudzone do działania i łączą się razem, tworząc ścieżki neuronalne. Jak udało się obliczyć naukowcom, w naszym mózgu znajduje się około miliard neuronów, z których każdy tworzy ok. 10 tyś. połączeń z innymi.

Nauka dostarcza nam zdecydowanych dowodów, że skupiona uwaga kształtuje nasze mózgi. Na skanach mózgów skrzypków widać wyraźnie rozbudowane obszary kory reprezentujące lewa rękę, która tworzy dźwięk. Taksówkarze mają powiększony hipokamp, które odpowiada za pamięć przestrzenna.

Jak widać, nasze umysły projektują nasze mózgi. Mamy na ten proces olbrzymi wpływ, o ile zechcemy go dostrzec. Możemy kształtować nasze mózgi, w taki sposób, jaki służy lepiej naszemu zdrowiu i dobrostanowi. To oczywiście wymaga dużej uważności i wysiłku, ale badania pokazują, że efekt może nas olśnić.

Źrodła:

Daniel Siegel – ” Psychowzroczność”

Daniel Siegel – ” Zintegrowane dziecko”