TERAPIA SKONCENTROWANA NA ROZWIĄZANIACH

Terapia Skoncentrowana na Rozwiązaniach (ang. Brief Solution Focused Therapy) należy do jednego z szesnastu współczesnych wiodących systemów psychoterapeutycznych, określanego mianem terapii konstruktywistycznych.

 

ZAŁOŻENIA TERAPII SKONCENTROWANEJ NA ROZWIĄZANIACH

Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach to nie tylko model terapii, ale także znacznie szerszy zakres pojęciowy. Liczne przykłady aplikacji tego podejścia, odnajdujemy m.in. w obszarze ochrony zdrowia psychicznego, wychowania, edukacji (ang. Solution Focused Education), zarządzania zasobami ludzkimi w biznesie czy praktyce pracy socjalnej, itp. Ponadto model ten znajduje zastosowania zarówno w pracy z pojedynczymi osobami, jak i grupami. W odniesieniu zaś do zagadnienia terapii warto także zaznaczyć, że podejście to sprawdza się w pracy z klientami doświadczającymi różnych problemów, np. przemocy, depresji, uzależnień, bulimii i anoreksji, konfliktów małżeńskich, itp.

Specyfika modelu TSR określa sposób postrzegania zarówno samego człowieka, natury jego problemów, możliwości zmiany oraz najbardziej użytecznych sposobów pomagania ludziom w jej osiągnięciu. Sposób, który możemy określić jako podejście radykalne, oparte o ideę konwersacji, zakładające możliwość skutecznej pracy nad zmianą bez potrzeby zgłębiania, czy szczegółowej analizy natury problemów, których doświadczają klienci. Podejście to zakłada także upełnomocnienie klienta, rozumiane jako jednocześnie środek i efekt końcowy relacji pomocowej. Idea ta bazuje na dwóch źródłach: znaczeniu przypisywanemu budowaniu obrazu rozwiązań, które są domeną tzw. preferowanej przyszłości klienta oraz przekonaniu, że klienci posiadają wystarczające zasoby, aby obraz ten zmaterializować w swojej przyszłości, czyli osiągnąć zakładane cele.

W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach (TSR) to klient, sam najlepiej wie, czego mu potrzeba, jest ekspertem od swojego życia. To on wyznacza cele terapii, to on podaje sposoby rozwiązania problemu. To klient ma kompetencje i zasoby by rozwiązać swoje problemy. Psychoterapeuta zaś jest tylko narzędziem, dzięki któremu pacjent realizuje swoja preferowaną przyszłość.

Terapie tradycyjne, skupiają się na szukaniu przyczyn problemów. Dopiero uświadomienie pacjentowi przyczyn i istoty trudności, daje szanse na ich rozwiązanie. W TSR poszukiwanie przyczyn nie jest istotą procesu. TSR posługuje się myśleniem systemowym, który zrywa z myśleniem przyczynowo – skutkowym. Zmiana może nastąpić bez analizy przyczyn. W rozmowie z terapeutą klient ustala swoją preferowaną przyszłość, poznaje swoje potrzeby oraz zasoby i mocne strony. Ze względu na charakter takiej terapii określana jest jako krótkoterminowa terapia skoncentrowana na rozwiązaniach. Liczba spotkań w ramach tej terapii zależy od potrzeb klienta, zazwyczaj nie przekracza 10 sesji.

 

FILOZOFIA TSR

Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach czerpie z różnych nurtów psychologicznych, w tym humanistycznego, poznawczego, pozytywnego i społecznego konstruktywizmu. Osoba prowadząca sesję traktuje rzeczywistość jako zjawisko postrzegane subiektywnie i w oparciu o to przyjmuje punkt widzenia klienta. Interpretacja świata, siebie i swoich zachowań przez pacjenta staje się punktem wyjścia i to na jej podstawie rozpoczyna się wyznaczanie celów i opracowywanie rozwiązań.

Terapeuta i klient pracują wspólnie, posiłkując się kilkoma podstawowymi ustaleniami ukierunkowanymi na szukanie najprostszych rozwiązań.

Filozofia TSR opiera się na 3 zasadach:

  1. jeśli coś działa, rób tego więcej (trzeba powtarzać zachowania, które są pomocne w umniejszaniu czy likwidowaniu problemów),
  2. jeśli coś nie działa, nie rób tego więcej; rób coś innego (porzuć zachowania, które nie przynoszą pozytywnych zmian; szukaj innych sposobów na rozwiązanie trudności),
  3. jeśli coś się nie zepsuło, nie naprawiaj tego (nie komplikuj problemów, zacznij od prostych rozwiązań).

 

CZYM JEST TERAPIA SKONCENTROWANA NA ROZWIĄZANIACH?

Terapia Skoncentrowana na Rozwiązaniach (ang. Brief Solution Focused Therapy) należy do jednego z szesnastu współczesnych wiodących systemów psychoterapeutycznych, określanego mianem terapii konstruktywistycznych. Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach (ang. Solution Focused Approach) to nie tylko specyficzny model terapii, ale także znacznie szerszy zakres pojęciowy. Liczne przykłady aplikacji tego podejścia, odnajdujemy m.in. w obszarze ochrony zdrowia psychicznego, wychowania, edukacji (ang. Solution Focused Education), zarządzania zasobami ludzkimi w biznesie czy praktyce pracy socjalnej, itp. Ponadto model ten znajduje zastosowania zarówno w pracy z pojedynczymi osobami, jak i grupami. W odniesieniu zaś do zagadnienia terapii warto także zaznaczyć, że podejście to sprawdza się w pracy z klientami doświadczającymi różnych problemów, np. przemocy, depresji, uzależnień, bulimii i anoreksji, konfliktów małżeńskich, itp.

Specyfika modelu TSR określa sposób postrzegania zarówno samego człowieka, natury jego problemów, możliwości zmiany oraz najbardziej użytecznych sposobów pomagania ludziom w jej osiągnięciu. Sposób, który możemy określić jako podejście radykalne, oparte o ideę konwersacji, zakładające możliwość skutecznej pracy nad zmianą bez potrzeby zgłębiania, czy szczegółowej analizy natury problemów, których doświadczają klienci. Podejście to zakłada także upełnomocnienie klienta, rozumiane jako jednocześnie środek i efekt końcowy relacji pomocowej. Idea ta bazuje na dwóch źródłach: znaczeniu przypisywanemu budowaniu obrazu rozwiązań, które są domeną tzw. preferowanej przyszłości klienta oraz przekonaniu, że klienci posiadają wystarczające zasoby, aby obraz ten zmaterializować w swojej przyszłości, czyli osiągnąć zakładane cele.

 

ZRÓDŁA TSR

Autorami tego modelu są Steve de Shazer i Insoo Kim Berg, którzy wraz z zespołem swoich współpracowników od końca 70-tych lat ubiegłego wieku rozwijali go w ramach Centrum Terapii Krótkoterminowej w Milwaukee w Stanach Zjednoczonych. Nawiązywali oni do dorobku M. H. Ericksona. Próba skrótowego przedstawienia głównych idei i źródeł tego modelu sama w sobie ze względu na jego specyfikę, jest niełatwa. W warstwie teoretycznej, odwołania m.in. do idei postmodernizmu, poststrukturalizmu, społecznego konstrukcjonizmu, koncepcji narracyjnej tożsamości i rozważań dotyczących roli oraz znaczenia języka, jakie podejmowali m.in. F. de Saussure, L. Wittgenstein.

Model ten składa się z prostych opisów podobieństw i różnic w stosowanych różnych interwencjach służących zmianie (S. de Shazer, 1988, s. 84). Koncentruje się głównie na tym co działa, mniej skupiając się na poszukiwaniu odpowiedzi, dlaczego coś działa. Stąd też jego przedstawienie jest równoznaczne z dokonaniem deskrypcji głównych jego zasad niż wyjaśnianiem mechanizmów związanych z określonymi interwencjami.

 

PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA TSR

Kluczowymi pojęciami podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach są:

  • Koncentracja na pozytywach, rozwiązaniach, teraźniejszości i przyszłości, kierunek terapii wyznacza nie problem, a potrzeby.
  • Nie trzeba znać szczegółów dotyczących problemu, aby znaleźć rozwiązanie.
  • Nigdy nie jest zawsze, zawsze są momenty, gdy najgorsza rzeczywistość wygląda trochę lepiej – wyjątki od problemu sugerują stosowne rozwiązania.
  • Małe zmiany wywołują duże zmiany.
  • Klienci są pełni zasobów potrzebnych do znalezienia rozwiązania.
  • Klient jest ekspertem od swojego życia, czasami potrzebuje jednak wsparcia.
  • Klienci znają stosowne rozwiązania, oni określają cele terapii.
  • Opór nie jest użyteczną koncepcją w pracy -współpraca jest nieuchronna.
  • Istnieje wiele sposobów spojrzenia na daną sytuację, żaden nie jest bardziej właściwy niż inne.

Istotna jest zatem anormatywność i uznanie kompetencji klienta, koncentracja na jego osobie oraz zasobach, ponadto koncentracja na potrzebach i celach, które wyznaczają kierunek pracy. Wiąże się to z przekonaniem o konieczności kreowania określonej, pożądanej przez klienta wizji przyszłości. Autorami tego podejścia, niezależnie od jego źródeł i korzeni wspomnianych uprzednio, są sami klienci. To od nich można nauczyć się zarówno tego, co jest pomocne w poszukiwaniu właściwych rozwiązań, jak również tego, co się nie sprawdza. Stąd najważniejsze założenia modelu TSR można sprowadzić do tzw. filozofii centralnej, której tezy odnoszą się nie tylko do terapeutów, ale także do samych klientów:

  • Jeśli coś działa – rób tego więcej
    Zasada ta wskazuje, że warto powtarzać te czynności i zachowania, co do których jesteśmy przekonani, że są pomocne.
  • Jeśli coś nie działa, nie rób tego więcej, rób coś innego
    Równie ważna jest świadomość i określenie tego, co nie działa. Warto zaprzestać robienia tego, co jest nieskuteczne i poszukać innego, choćby najprostszego rozwiązania, które coś zmieni w tej sytuacji. Chodzi o różnicę, która uczyni różnicę.
  • Jeśli coś się nie zespuło – nie naprawiaj tego
    Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach zakłada pewien minimalizm w działaniach pomocowych sprowadzający się do pracy nad celami, które określa przy pomocy terapeuty, sam klient. To klient ostatecznie rozstrzyga, czego potrzebuje i co jest mu pomocne. Większość ludzi ma mylne przekonanie, że jeśli problem jest poważny i skomplikowany, to rozwiązanie również jest skomplikowane, trudne do wprowadzenia w życie. Wygląda to logicznie, ale tak nie jest. TSR podpowiada, aby nie komplikować sytuacji i zaczynać od najprostszych rozwiązań.

Elementy konstytuujące model Podejścia Skoncentrowanego na Rozwiązaniach nawiązują do teorii systemowej. Między innymi dlatego, że klienci funkcjonują w określonych systemach społecznych, a rozwiązania mają charakter interakcyjny, dynamiczny. Zarówno problemy, jak i ich rozwiązania dotyczą więc nie tylko samego klienta, ale także szerszego kontekstu, w którym on funkcjonuje, czyli innych ludzi niezależnie od rodzaju relacji ich łączących. Z czasem jednak większe znaczenie zyskały idee wywodzące się z konstrukcjonizmu społecznego, osadzonego w paradygmacie postmodernistycznym.

 

PRZEBIEG I STRUKTURA SESJI TSR

 Terapię skoncentrowaną na rozwiązaniach odróżnia od innych terapii również szereg dodatkowych założeń, które przekładają się na przebieg spotkań i drogę do realizacji celów.

  1. podejście indywidualne – nie ma uniwersalnych rozwiązań ani schematów, które można dopasować do każdego przypadku, dlatego podejście do rozwiązania problemów konkretnej osoby wymaga opracowania zindywidualizowanych metod działania;
  2. multiplikacja perspektyw – do rozwiązywania konkretnego problemu można podejść na różne sposoby, dlatego odpowiedzi jest wiele, a żadna nie musi być lepsza od pozostałych; dzięki temu można zdecydować na różne strategie i skupienie się na tych metodach, które działają;
  3. metoda małych kroków – na drodze do rozwiązania problemu kluczowa jest mała zmiana, a zbyt wygórowane oczekiwania mogą zaburzyć postrzeganie postępów w terapii; jeżeli dzięki współpracy z terapeutą uda się zainicjować małą zmianę i wypracować sprzyjające okoliczności, by pacjent mógł dalej sam realizować osobiste cele;
  4. zasoby niezbędne do zmiany są w rękach pacjenta – podejście skoncentrowane na rozwiązaniach ma na celu skupienie się na mocnych stronach pacjenta, wydobyciu zasobów i siły, które są niezbędne do odniesienia sukcesu w walce z problemami; dostrzeżenie posiadanych kompetencji i wykorzystanie informacji zdobytych dzięki doświadczonym trudnościom ułatwiają określenie i rozwiązywanie problemów;
  5. rozwiązanie nie jest ściśle związane z problemem – to założenie metody TSR znacznie różni się od tradycyjnego podejścia terapeutycznego, umożliwiając wyjście poza schemat poszukiwania związku między problemem a jego rozwiązaniem; terapia daje szansę na skupienie się na innych aspektach zmiany – na działaniu i przyszłości;
  6. liczy się przyszłość – w terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach najważniejsza jest przyszłość, dostrzeżenie celu, do którego się zmierza, lepsze poznanie swoich potrzeb i oczekiwań; podejście TSR podkreśla, że zagłębianie się w przeszłość pochłania zasoby energii i może odbierać nadzieję, dlatego terapeuci wykorzystujący tę metodę sięgają do przeszłości jedynie w celu znalezienia wyjątków, czyli działań i sytuacji, w których klient skutecznie poradził sobie z trudnościami;
  7. pacjent zna najlepsze rozwiązanie swoich problemów – pacjent jest w stanie samodzielnie określić cele terapii, a także najlepsze dla niego rozwiązania, nie jest jednak tego świadomy; terapeuta wykorzystujący metodę TSR ma za zadaniu mu w tym pomóc;
  8. wszystko się zmienia – ze względu na ustawiczne zmiany zachodzące w życiu można wyselekcjonować okresy lub dni lepsze i gorsze, a podczas terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach zwraca się uwagę na fazy lepsze; zazwyczaj to właśnie z nich można wyłuskać wskazówki lub potencjalne rozwiązania aktualnych problemów.

 Jedną z ważnych technik, które wpływają na pacjenta, jest komplementowanie. Ma ono za zadanie wydobycie zasobów, którymi dysponuje, zwrócenia jego uwagi na posiadane zalety i mocne strony, a tym samym wzmocnienia jego poczucia wartości i zmotywowania. W podejściu skoncentrowanym na rozwiązaniach komplementowanie opiera się na spostrzeżeniach i informacjach, nie ma więc na celu zwodzenia pacjenta, ale uświadomienia mu jego potencjału.

Inną techniką praktykowaną w TSR to np. przeformułowanie (zmiana osądów z negatywnych na takie o konotacjach pozytywnych) i pytanie o cud (wizualizacja przyszłości, w której problem nie istnieje lub pacjent potrafi sobie z nim radzić).

Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach ma charakter krótkoterminowy i znajduje zastosowanie w wielu sytuacjach, także w pracy z  uzależnieniami, zaburzeniami psychicznymi czy traumą.